TNO en netbeheerders waarschuwen voor uitvoering warmtetransitie: meer zekerheid nodig voor warmtenetten en warmtepompen

Het Nationaal Plan Energiesysteem (NPE) biedt een duidelijkere koers voor de Nederlandse energietransitie, maar de uitvoering blijft op belangrijke punten onzeker. Dat stellen TNO en Netbeheer Nederland in afzonderlijke bijdragen aan de Tweede Kamer. Vooral de financiering van warmtenetten, de toekomstige rol van hybride warmtepompen en de betaalbaarheid van elektrificatie vragen volgens de organisaties om meer duidelijkheid.

Maandag 26 oktober bespreekt de Tweede Kamer het geactualiseerde Nationaal Plan Energiesysteem. In september presenteerde het kabinet een nieuwe koers voor het energiesysteem richting 2040, waarin elektrische toepassingen, waaronder warmtepompen, een grotere rol krijgen.

Zowel Netbeheer Nederland als TNO onderschrijven de hoofdrichting van het plan. Het NPE houdt volgens beide organisaties meer rekening met de praktische beperkingen van de energietransitie. Tegelijkertijd ontbreken op belangrijke onderdelen nog de financiële en beleidsmatige voorwaarden om de plannen daadwerkelijk uit te voeren.

Financiering warmtenetten moet sneller duidelijk worden

Netbeheer Nederland benadrukt dat warmtenetten noodzakelijk zijn om delen van de gebouwde omgeving te verduurzamen en tegelijkertijd het elektriciteitsnet te ontlasten. De organisatie roept het kabinet daarom op om bij de Voorjaarsnota 2027 voldoende financiële middelen te reserveren voor warmtenetprojecten die vóór 2030 moeten starten.

Daarbij is volgens de netbeheerders niet alleen financiering nodig, maar ook duidelijkheid over warmtetarieven en de verdeling van financiële risico's.

TNO wijst in zijn wetenschappelijke reflectie op een ander risico voor de ontwikkeling van warmtenetten. In het geactualiseerde NPE is de ambitie voor collectieve warmte in bestaande woningen voor 2030 verlaagd van 500.000 naar 200.000 extra aansluitingen.

Volgens de onderzoekers kan achterblijvende uitvoering ook gevolgen hebben voor de toekomstige haalbaarheid van warmtenetten. Wanneer bewoners in de tussentijd overstappen op individuele verwarmingsoplossingen, zoals warmtepompen, neemt het potentiële aantal aansluitingen voor een toekomstig warmtenet af. Dat kan de businesscase voor collectieve warmte verder onder druk zetten.

Het uitstellen van investeringen kan daarmee tot gevolg hebben dat warmtenetprojecten die oorspronkelijk haalbaar waren, op een later moment moeilijker te realiseren zijn.

Netbeheerders willen hybride warmtepomp niet uitsluiten

Naast warmtenetten vraagt Netbeheer Nederland om meer aandacht voor groen gas en slimme hybride warmtepompen. Volgens de brancheorganisatie kunnen deze technologieën woningen verduurzamen zonder het elektriciteitsnet onnodig zwaar te belasten.

De netbeheerders pleiten daarom voor opschaling van de productie en import van groen gas. Ook willen zij dat de slimme hybride warmtepomp niet op voorhand wordt uitgesloten als langetermijnoplossing.

Die oproep is relevant in het licht van de warmtepompnorm die het kabinet vanaf 2029 wil invoeren. Hoewel hybride warmtepompen aan de nieuwe efficiëntie-eisen kunnen voldoen, heeft het kabinet eerder aangegeven dat volledig elektrische warmtepompen de voorkeur hebben waar deze toepasbaar zijn.

Netbeheer Nederland benadrukt met zijn oproep juist het belang van hybride oplossingen binnen het toekomstige energiesysteem, mede om de belasting van het elektriciteitsnet te beperken.

Hogere nettarieven kunnen overstap naar warmtepomp afremmen

TNO waarschuwt daarnaast dat de economische haalbaarheid van elektrificatie nog onvoldoende is onderzocht. Volgens de onderzoekers wordt in het NPE niet volledig meegenomen hoe energieprijzen, nettarieven en investeringsbeslissingen elkaar beïnvloeden.

Wanneer netbeheerders investeren in infrastructuur voor een verwachte groei van de elektriciteitsvraag, maar die groei achterblijft, moeten de vaste kosten mogelijk over minder elektriciteitsverbruik worden verdeeld. Dit kan leiden tot hogere nettarieven, die elektrificatie vervolgens minder aantrekkelijk maken.

Dat mechanisme is ook relevant voor huishoudens die overwegen over te stappen op een warmtepomp. TNO verwijst naar onderzoek waaruit blijkt dat warmtepompen voor veel huishoudens de jaarlijkse energierekening kunnen verlagen. De financiële voordelen verschillen echter per woning, energiegebruik en tariefstructuur. Bovendien zijn de investeringskosten in dat onderzoek niet integraal meegenomen.

Volgens TNO moet daarom beter worden onderzocht onder welke economische voorwaarden de beoogde elektrificatie daadwerkelijk plaatsvindt. Daarbij moeten niet alleen de maatschappelijke kosten van het energiesysteem worden bekeken, maar ook de kosten die uiteindelijk bij huishoudens en bedrijven terechtkomen.

Achterblijvende uitvoering vraagt om concrete keuzes

Beide organisaties vinden dat het NPE sterker moet worden gekoppeld aan concrete besluiten, financiering en verantwoordelijkheden. Netbeheer Nederland wil dat per maatregel duidelijk wordt wie verantwoordelijk is, wanneer besluiten worden genomen en welke financiële middelen beschikbaar zijn.

TNO gaat een stap verder en pleit voor een toetsbare uitvoeringsagenda, waarin wordt vastgelegd wanneer ingrijpen noodzakelijk is als belangrijke mijlpalen niet worden gehaald.

Daarbij maken de onderzoekers onderscheid tussen aanpassingen die voortkomen uit nieuwe inzichten en het verlagen van ambities vanwege achterblijvende uitvoering.

"Vertraging mag niet automatisch tot verlaging van ambities leiden", stelt TNO.

Wanneer de uitvoering achterblijft, moet volgens de onderzoekers worden onderzocht of de oorspronkelijke plannen alsnog kunnen worden gerealiseerd of dat een alternatief maatschappelijk doelmatiger is.

Voor de warmtetransitie betekent dit dat keuzes over warmtenetten, hybride warmtepompen en volledig elektrische verwarmingssystemen niet alleen moeten aansluiten bij het gewenste eindbeeld, maar ook bij de beschikbaarheid van infrastructuur, de betaalbaarheid voor huishoudens en de uitvoerbaarheid van de plannen.