Van nationale regie tot individuele zelfredzaamheid: vijf scenario's voor de warmtetransitie

Ondanks dat de warmtetransitie in Nederland wel op gang komt is de opgave nog groot. Verduurzaming vraagt om aanpassingen aan miljoenen gebouwen. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) heeft met TNO in het onderzoeksrapport Kiezen Vanuit Waarden in de Warmtetransitie vijf scenario’s onderzocht over hoe Nederland er uit kan zien waarin men de warmtevoorziening op verschillende manieren vormgeeft en welke gevolgen dat heeft.

De kern van het onderzoek is dat de warmtetransitie niet uitsluitend een technisch en economisch vraagstuk is, maar ook een maatschappelijke keuze. Door vijf mogelijke toekomstbeelden te schetsen, wil het PBL gemeenten en beleidsmakers laten nadenken over wie beslist, wie betaalt en hoeveel keuzevrijheid bewoners krijgen bij de overstap naar aardgasvrij verwarmen.

De vijf scenario’s zijn: nationale regie, regionale balans, lokaal verbonden, georganiseerde markt en autonoom regelvrij.

Kenmerkend voor het eerste scenario, nationale regie, is dat de overheid de complete regie voert over de warmtevoorziening. De overheid heeft bepaald waar warmtepompen- en netten zijn gekomen. Dat betekent dus ook dat burgers zeer weinig te kiezen hebben en gebonden zijn aan de systemen die ze toegewezen krijgen. Het grote voordeel van dit scenario is dat huishoudens een grote zekerheid hebben dat ze niet met extreme kou of hitte te maken hebben.

De warmtetransitie is in dit scenario voltooid doordat er een centraal aangestuurd systeem wordt gebruikt. De beslissingen die genomen worden moeten op grote schaal worden toegepast en dat is complex, maar ze kunnen wel snel genomen worden. Er zullen in dit scenario zeker sceptici zijn over de gekozen route, maar dat is dan de prijs die men zal betalen voor een werkend, efficiënt systeem, aldus de onderzoekers. Het grootste knelpunt binnen dit scenario is dat het moeilijk kan zijn om het draagvlak onder burgers te behouden, want het gebrek aan keuzevrijheid ligt gevoelig.

Balansregio’s en andere partijen

In het tweede scenario, regionale balans, wordt het Nederlandse energiesysteem in 2050 gedecentraliseerder geregeld. Een gemeente bijvoorbeeld werkt samen met andere partijen om het energiesysteem in balans te houden. Kenmerkend van dit systeem is dat toegang tot warmte en energie een recht is, maar dat brengt ook een plicht met zich mee. Mensen vinden het binnen dit scenario belangrijk om gezamenlijk verantwoordelijkheid te nemen voor betrouwbaar energiesysteem.

De regio’s worden binnen dit scenario ingedeeld op basis van de elektriciteits- en warmte-infrastructuur. Er zijn zogeheten Balansregio’s in het leven geroepen, 46 in totaal, die afspraken maken over de energievraag, hoeveel er wordt opgewekt, opgeslagen, de mate van flexibiliteit, wat allemaal wordt vertaald naar de gemeenten en wijken.

De overheid, de Balansregio’s, gemeenten en wijken hebben zeer frequent contact met elkaar om het en energiesysteem in balans te houden. Elke partij ziet de warmtetransitie binnen dit scenario vanzelfsprekend als een gezamenlijke opgave. “Samenwerking verloopt niet altijd soepel, maar de meeste wijken slagen erin om binnen de maximale netcapaciteit te blijven door vraag en aanbod gezamenlijk op elkaar af te stemmen”, verwachten de onderzoekers. “Soms leidt deze georganiseerde vorm van ‘polderen’ zelfs tot nieuwe vormen van sociale cohesie.”

Het resultaat van deze manier van organiseren is een stabiel en betrouwbaar energiesysteem waarin grootschalige verstoringen niet meer voorkomen of snel kunnen worden opgevangen. Nederland wordt internationaal gezien als een voorbeeld van hoe een complex energiesysteem effectief georganiseerd kan worden. Maar ook dit systeem kent uitdagingen. De grote rol van regionale energiebedrijven en systeemlogica kan vrij makkelijk botsen met lokale wensen en autonomie.

Bubbels en mozaïeken

Het derde scenario, lokaal verbonden, kenmerkt zich door lokale gemeenschapen die de regie en organisatie van de warmtevoorziening voor hun rekening hebben genomen. Binnen Nederland zijn dan allemaal zogeheten ‘bubbels’, waar bewoners met vertrouwen in elkaar als kernwaarde samen beslissen hoe er verwarmd wordt. De energietransitie is in dit scenario geen nationale overheidsoperatie meer, maar bestaat uit een mozaïek van lokale gemeenschappen. De overheid biedt dan ook nauwelijks nog kaders of ondersteuning.

De bubbels verschillen per grootte, een klein tot middelgroot dorp kan er een vormen, binnen grote steden zijn er meerdere. Dat kan ingericht zijn per buurt, maar in dit scenario kunnen het ook bubbels zijn van mensen die dezelfde kernwaarden delen. De energietransitie heeft in dit scenario dan ook een nieuwe, sociale dimensie gekregen. Energie is niet langer alleen een technische voorziening, maar ook een middel om gemeenschapszin te versterken en grip te krijgen op een veranderende wereld.

“Waar de bubbel mensen een gevoel van thuis geeft, biedt de Europese Unie een stabiel netwerk waarbinnen gemeenschappen kennis uitwisselen, elkaar ondersteunen en gezamenlijk investeren”, leggen de onderzoekers uit.

Maar bij dit scenario liggen de, voor de hand liggende, nadelen op de loer. Deze organisatievorm vraagt om een grote betrokkenheid van mensen en lang niet iedereen is daartoe bereid. De warmtetransitie zal traag verlopen en de onderzoekers stellen dat Nederland de klimaatdoelen voor 2050 niet zal halen. De grootste uitdaging binnen dit scenario is om ook de minder krachtige bubbels mee te krijgen.

Geopolitieke situatie speelt een grote rol

Het vierde scenario, georganiseerde markt, is er een waarbij marktpartijen de warmtevoorziening organiseren binnen een sterk georganiseerde energiemarkt. In 2050 heeft het overgrote deel van de Nederlandse huishoudens een warmteabonnement bij een van de grote Europese warmtebedrijven. De warmtetransitie bestaat uit een samenspel tussen private warmtebedrijven en de overheid die regulerend optreedt.

Dit scenario kenmerkt zich ook doordat bedrijven hun beleidskeuzes vooral baseren op waar de geopolitieke situatie relatief veilig is. Ze komen dan hoofdzakelijk in Europa uit, waar tevens relatief voorspelbare regelgeving geldt en er ook zekerheid is rond langjarige investeringen.

In dit scenario is Nederland verdeeld in regionale leveringsgebieden waarin warmtebedrijven via langjarige concessies verantwoordelijk zijn voor de ontwikkeling en exploitatie van de warmtevoorziening. “De overheid stelt de publieke randvoorwaarden en houdt toezicht op leveringszekerheid en consumentenbescherming, maar laat de uitvoering grotendeels over aan de markt. Burgers worden in deze wereld vooral gezien als consument en afnemer van een warmtedienst: ze kiezen uit verschillende abonnementen met servicepakketten en aanvullende diensten.”

“Wie genoeg financiële ruimte heeft, profiteert; wie dat niet heeft moet genoegen nemen met een soberder pakket. De businesscase is leidend, met minder ruimte voor zeggenschap of invloed van burgers.”

Tij keren is niet langer het doel

Het laatste scenario, autonoom en regelvrij, is er een waarin individuele keuze en zelfredzaamheid binnen de transitie centraal staan. Het is in zekere zin het minst optimistische scenario van de vijf. “Niemand gelooft binnen dit scenario nog in één groot nationaal klimaatplan”, zeggen de onderzoekers.

“Mensen vinden het belangrijk dat ze de ruimte krijgen om voor zichzelf en hun directe omgeving te zorgen. Pragmatisme, keuzevrijheid en zelfredzaamheid staan centraal. Oplossingen worden in het moment bedacht en direct toegepast.” Het tij keren is niet langer het doel, maar aanpassing aan een veranderende wereld.

Dit betekent dat de warmtetransitie niet meer gepland wordt, maar stukje bij beetje ontstaat. Oplossingen en stappen vooruit vinden op kleine schaal plaats, via tijdelijke samenwerkingen of mensen die elkaar toevallig vinden. Dit kenmerkt zich door oproepen en uitdeelacties via sociale media, waarna een hele flat isolatiefolie heeft. Regels worden ad hoc aangepast. Mensen die middelen en kennis tot hun beschikking hebben redden zich wel goed. Wie dat niet heeft, raakt snel achterop.

De grootste uitdaging binnen dit scenario ligt bij het omgaan met de grote verschillen die ontstaan en het voorkomen dat individuele oplossingen elkaar technisch of ruimtelijk in de weg gaan zitten.