ARTIS legt met verduurzaming aquarium nog een puzzelstukje op de goede plek

Na vijf jaar van intensieve renovatie is het ARTIS-Aquarium in Amsterdam, dat stamt uit 1882, in een nieuw, duurzaam jasje gestoken. Er liggen nu zonnepanelen op het dak van het aquarium, vloerverwarming door het hele pand en verwarming komt van een zeerlagetemperatuur warmtenet. De verduurzaming is onderdeel van het algehele verduurzamingstraject. De dierentuin wil in 2030 compleet emissievrij zijn. De heropening van het aquarium werd onlangs feestelijk gevierd.

“Er zijn door de jaren heen meerdere renovaties geweest”, vertelt projectmanager Linda van Leeuwen. “In 1923 is er een grote ingreep gedaan. Vanaf de opening is er elke dertig- tot vijftig jaar wel een renovatie geweest. Maar er zijn tijdens die renovaties heel veel dingen gedaan met de kennis van toen. En wat toen heel logisch was, zou je nu niet meer zo snel doen. We hebben nu veel meer kennis waarmee we beter kunnen renoveren, waaronder verduurzaming toepassen.” De totale restauratie en renovatie heeft 50 miljoen euro gekost, de financiering kwam onder meer van de gemeente Amsterdam, de provincie en fondsen en particuliere schenkingen.

Hoe verduurzaam je een historisch stadspark met 26 Rijksmonumenten op het terrein? “Om Artis in 2030 helemaal klimaatneutraal te hebben moet je alle gebouwen die er zijn zo ver mogelijk pushen dat er zo’n klein mogelijke warmtevraag is”, legt Van Leeuwen uit. “Maar dit aquarium is een Rijksmonument, dus je kunt niet zomaar beginnen met renoveren. Er is jarenlang onderzoek gedaan hoe we het beste konden restaureren en verduurzamen. Er is zorgvuldig gekeken welke geveldelen na-geïsoleerd konden worden, met behoud van het historische karakter. Al het glas is vervangen voor monumentaal dubbel glas. De ramen hadden een heel mooi, traditioneel uiterlijk en dat is hiermee bewaard gebleven. We vonden het ook heel belangrijk om het oude karakter van het gebouw te bewaren.”

Daarnaast ligt er zestien kilometer aan vloerverwarming in het gebouw, dat in de toekomst verwarmd moet worden met een zeerlagetemperatuur warmtenet. zodat het in de toekomst verwarmd kan worden met een lagetemperatuur warmtenet. Het zinken dak van het aquarium is volledig vernieuwd, geïsoleerd en er liggen ook 118 zonnepanelen. Radiatoren zijn nagenoeg niet meer in het gebouw te vinden. “De laatste stap die we nu nog moeten gaan zetten is om dat duurzaam te gaan voeden”, zegt Van Leeuwen. “Het gebouw is nu dus al aangepast zodat het op het zeerlagetemperatuur warmtenet kan. Momenteel gebruiken we nog een iets hogere temperatuur voor de verwarming van het gebouw.”

Veel ruimte teruggegeven

ARTIS heeft de Amsterdamse grachten ook bij de verduurzaming van de dierentuin betrokken, zodat er gebruik kan worden gemaakt van aquathermie. “Als je warmte onttrekt moet je het weer regenereren en dat kan al heel snel met een klein warmteverschil. Dat kan je met water uit de grachten doen, want we hebben nauwelijks een koudevraag. We hebben wel een reset nodig en daar gebruiken we het water uit de gracht voor.”

Voor het aquarium zelf wordt een van de oudste nog werkende systemen ter wereld gebruikt voor filtering, het Lloyd-waterfiltersysteem. “Onder het aquarium zitten catacomben”, legt Van Leeuwen uit. “Dat bevat het water dat naar de aquaria gaat. Het water komt vanuit de aquaria via de overloop onder vrijverval naar de filtercomponenten, waarin alle vervuiling eruit wordt gehaald. Dan gaat het naar de bassins, waar het water moet ‘rijpen’ voor het weer terug wordt gepompt naar de aquaria, Dat is dus een gesloten waterkeerkring van verschillende habitatten die we willen laten zien.”

Een ander groot voordeel van de renovatie is dat er heel veel vierkante meters zijn ‘teruggegeven’ aan het publiek. Het aquarium heeft van oorsprong ook meerdere onderwijsruimtes. “Veel ruimtes die toentertijd door de Universiteit van Amsterdam werden gebruikt voor onderwijs, werden in de laatste jaren voor nevenfuncties van ARTIS gebruikt.”

Goed op weg naar 2030

Zoals Van Leeuwen al aangaf, gelden er veel regels voordat je aan de slag kan gaan om een monumentaal pand te verduurzamen. Hoe pak je dat aan? “Het is vooral belangrijk om zorgvuldig de dialoog aan te gaan met elkaar. Zolang je alles zorgvuldig met elkaar uitplant en zorgt dat er goede ontwerpen liggen, is er heel veel mogelijk. We hebben heel intensief met alle partijen samengewerkt. Je ziet dat iedereen dan meebeweegt.”

2030 is dichtbij, maar Van Leeuwen is positief gestemd over de kansen van ARTIS om de duurzaamheidsdoelen dan te halen. “We zijn namelijk al best een eind. De Volharding (waar vroeger het Etnografisch Museum zat) is al helemaal klaar en we zijn nu bezig met de bibliotheek. Zolang we de vergunningen krijgen en de financiering op tijd rondkomt kunnen we 2030 halen.”