Oekraïne bouwt de energietoekomst van onderaf op
Terug
Een bezoek aan Oekraïne afgelopen maand heeft voor Siward Zomer, voorzitter van Energie Samen, een duidelijke focus teweeggebracht. De komende periode richt hij zich op een vaak onderbelicht, maar volgens hem bepalend onderdeel van de wederopbouw in Ukraine: de financiering van de proceskosten die nodig zijn om lokale energiegemeenschappen op te zetten. Niet de techniek of de fysieke infrastructuur staat daarbij centraal, maar de fase ervoor, het organiseren van samenwerking, het verbinden van partijen en het mogelijk maken dat projecten daadwerkelijk kunnen starten.
Tijdens zijn reis begin juni kreeg Zomer daar een directe indruk van. Wat in eerste instantie bedoeld was als een werkbezoek om Nederlandse kennis over decentrale energiesystemen te delen, kreeg al snel een andere lading. In gesprekken en projectbezoeken zag hij hoe snel en pragmatisch er in Oekraïne wordt gehandeld, juist onder druk van de oorlogssituatie, maar ook hoe groot de uitdaging is om de noodzakelijke voorbereidende stappen gefinancierd te krijgen.
“Ze wachten niet op rapporten, ze beginnen gewoon.”
Van kennis brengen naar vooral kennis halen
Zomer reisde naar Oekraïne met de verwachting dat hij expertise zou overdragen op het gebied van energiegemeenschappen en lokale energievoorziening. Maar al snel bleek dat het land in sommige opzichten juist voorloopt in de praktijk. “De energietransitie gaat daar veel sneller dan bij ons,” zegt hij. “Er zijn geen eindeloze discussies over of iets moet gebeuren. Alleen over hoe je het direct uitvoert.” In plaats van eenrichtingsverkeer werd het een uitwisseling, waarin vooral de Oekraïense aanpak indruk maakte: direct, concreet en gericht op oplossingen voor acute problemen.
Energie als noodinfrastructuur
Door de aanhoudende oorlog ligt de focus in Oekraïne op wat direct nodig is om de samenleving draaiende te houden. Niet op abstracte energievisies, maar op het veiligstellen van kritische infrastructuur zoals ziekenhuizen, waterbedrijven en gemeentelijke voorzieningen.
“Het gesprek ging telkens over concrete behoeften,” vertelt Zomer. “Dit ziekenhuis heeft zoveel energie nodig, dus hoeveel batterijen en opwekcapaciteit zijn er nodig en wie kan dat regelen?” Die benadering leidt tot een snelle, bijna organische vorm van decentralisatie: oplossingen ontstaan lokaal, vanuit directe noodzaak.
Een kans voor nieuwe energie-eigendomsvormen
Waar Nederland worstelt met netcongestie en trage besluitvorming, ziet Zomer in Oekraïne de mogelijkheid om direct anders te bouwen. Niet vanuit individuele consumentenoplossingen, maar via collectieve systemen.
“In Nederland bewegen we weer richting collectieve oplossingen. Oekraïne kan dat vanaf nul goed opbouwen. Een belangrijk voordeel is dat veel grond nog in publieke handen is, waardoor collectieve energieprojecten eenvoudiger georganiseerd kunnen worden dan in sterk geprivatiseerde markten.”
De vergeten fase: procesfinanciering
Juist daar waar de grootste kans ligt, zit volgens Zomer ook de grootste blinde vlek: de financiering van de ontwikkelfase. “Voordat er ook maar één zonnepaneel ligt, ben je vaak een jaar bezig met organiseren, samenwerken en plannen maken. Die kosten worden vrijwel nergens gedekt.”
In Nederland bestaan hiervoor ontwikkelfondsen, maar in Oekraïne ontbreken die grotendeels. Investeringen richten zich vooral op hardware en directe wederopbouw, terwijl de sociale en organisatorische infrastructuur onder gefinancierd blijft.
Volgens Zomer is dat precies waar hij zich de komende tijd op wil richten: het mobiliseren van middelen voor die procesfase. Zonder die basis, zo stelt hij, komen energiegemeenschappen niet van de grond.
Leven in oorlogstijd
Wat hem daarnaast opviel, is de opmerkelijke normaliteit van het dagelijks leven in Oekraïne, ondanks de voortdurende dreiging. “De terrassen zaten vol, de straten waren druk. Het leek soms gewoon een Europese stad op een zomerdag.”
Tegelijkertijd is de oorlog nooit ver weg. Kort voor zijn bezoek vielen er slachtoffers door raketaanvallen, en kort daarna werd een gebouw waar hij had gewerkt getroffen. “De oorlog is continu aanwezig, maar het leven gaat ook door.”
Eigenaarschap als strategische keuze
In de gesprekken in Oekraïne speelde één vraag steeds terug: wie bezit de energie-infrastructuur straks? Zomer waarschuwt voor het risico dat heropbouw leidt tot nieuwe afhankelijkheden.
“Als je eerst afhankelijk was van Rusland en daarna van buitenlandse investeerders, wat heb je dan gewonnen?”
Daarom pleit hij voor energiegemeenschappen waarin burgers, bedrijven en instellingen gezamenlijk eigenaar zijn van hun energievoorziening. Niet alleen als technisch model, maar als strategische waarborg voor autonomie.
Lessen voor Nederland
Volgens Zomer laat Oekraïne zien hoe snel verandering kan gaan als urgentie de norm wordt. “Wij praten vaak lang over wat nodig is. Daar wordt het gewoon beslist dat zij er voor gaan.”
Voor Nederland ziet hij vooral een mentale les: minder vertragen in processen en meer ruimte maken voor uitvoering.
De volgende stap
De komende periode richt Zomer zich expliciet op het financieren van de proceskosten voor lokale energiegemeenschappen in Oekraïne. Volgens zijn inschatting is relatief bescheiden financiering al voldoende om een structurele beweging op gang te brengen.
“Het gaat niet om miljarden voor infrastructuur, maar om middelen om mensen en organisaties bij elkaar te brengen.”
Zijn conclusie is scherp: de energietoekomst van Oekraïne wordt niet alleen bepaald door technologie, maar vooral door de vraag of de sociale en organisatorische basis wordt gefinancierd.
“Het geld moet naar de grond. Dáár begint wederopbouw.”
