Wanneer moeten fossiele investeringen worden stopgezet?

27.02.2023 Brendan Hadden

Onlangs publiceerde TNO het rapport Uitfasering fossiele technieken, waarin het uitrekende wanneer investeringen in verschillende technieken uiterlijk moet worden stopgezet. Volgens opdrachtgever Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE) komt dit moment voor veel technieken eerder dan gedacht. Ook vanuit de maatschappij is er steeds meer druk om investeringen in fossiel stop te zetten. In hoeverre is dit haalbaar?

Het lijkt erop dat steeds meer mensen het onacceptabel vinden om nog in fossiele energie te investeren.

Op 27 januari bezetten honderden demonstranten de A12 in Den Haag na een oproep van klimaatgroep Extinction Rebellion. Het doel van de actie was om een stop op subsidies voor fossiele brandstoffen af te dwingen. Diezelfde week kondigde pensioenfonds ABP aan dat ze het merendeel van haar fossiele beleggingen verkocht had. ABP is het grootste pensioenfonds van Nederland en gaf aan hiermee gehoor te willen geven aan de wensen van haar deelnemers.

Toch zijn er ook zorgen om hoge prijzen en beschikbaarheid van energie: een EBN onderzoek vond dat een ruime meerderheid van de ondervraagden betaalbaarheid (68,1 procent) van energie belangrijker vond dan betrouwbaarheid (25,4) en duurzaamheid (6,5).

Daarnaast waarschuwde TenneT eind vorig jaar dat het sluiten van kolen- en gascentrales vanaf 2030 zal leiden tot een lagere leveringszekerheid. TNO wees er in een ander rapport op dat de energietransitie op korte en middellange termijn wel eens kon leiden tot meer huishoudens in energiearmoede.

Met Uitfasering fossiele technieken hopen TNO en de NVDE een tijdlijn te schetsen voor het uitfaseren van verschillende apparaten en installaties die fossiele brandstoffen gebruiken. De hoop is dat het rapport leidt tot meer bewustzijn rond de vraag: in hoeverre zijn investeringen in fossiel nog in lijn met de klimaatdoelen?

Nederland fossielvrij in 2050?
“Om desinvesteringen te voorkomen, is het belangrijk om tijdig te stoppen met de verkoop en aanschaf van nieuwe fossiele apparaten en installaties”, schrijft de NVDE. “Dat moment is voor veel technieken al dit decennium als Nederland de klimaatdoelen wil halen.”

In het TNO onderzoek heeft het onderzoeksinstituut ruim twintig fossiele technieken geanalyseerd – die gezamenlijk goed zijn voor ongeveer 90 procent van de emissies – om erachter te komen vanaf welk jaar investeringen in de technieken niet meer kunnen. TNO komt tot die jaartallen door te kijken naar de beoogde reductie van emissies, het jaartal dat de technieken uiterlijk buiten gebruik moeten worden gesteld, en de gemiddelde levensduur van de techniek.

Eerder in 2022 schetste TNO al twee scenario’s voor een klimaatneutraal energiesysteem: ADAPT en TRANSFORM. In het minder ambitieuze ADAPT-scenario is in 2050 nog 40 procent van het energieaanbod afkomstig uit fossiele bronnen – klimaatneutraliteit wordt dan bereikt door onder meer ruime toepassing van CO2-opslag. In het ambitieuzere TRANSFORM-scenario daalt het gebruik van fossiele brandstoffen in 2050 tot vrijwel nul. In Uitfasering fossiele technieken gaat TNO uit van dit laatste scenario.

Binnen tien jaar stop op veel technieken
Voor technieken met een hele lange levensduur concludeert TNO dat investeringen al stopgezet (hadden) moeten worden. Zo heeft de traditionele hoogoven voor de staalproductie een levensduur van dertig jaar en stelt TNO dat het uiterste jaar om daarin te investeren dus 2010 was.

Een andere belangrijke mijlpaal is het laatste jaar waarin het nog rendabel is om in (personen)auto’s met een verbrandingsmotor te investeren, in 2030. Rond die tijd worden andere investeringen ook onrendabel, zoals de restgassenketel in de chemische industrie, de traditionele ammoniak-productie (Haber-Bosch) en de combined cycle gasturbine.

De NVDE wil dat er meer aandacht komt voor de tijdige afbouw van deze investeringen, om te voorkomen dat ze nog te lang gebruikt worden. Voorzitter Olof van der Gaag: “Fossiele machines worden snel een desinvestering wanneer je die niet meer voor hun gehele levensduur kunt gebruiken. Daar zullen bedrijven en burgers nu al rekening mee moeten houden. Het is economisch en sociaal belangrijk om daar tijdig duidelijk over te zijn en beleid op te voeren.”

Hoe zit het wereldwijd?
In het ambitieuze TNO-scenario is Nederland tegen 2050 bijna helemaal fossielvrij, maar wereldwijd is dat niet mogelijk. Wel heeft het International Energy Agency (IEA) het zogeten Net Zero Emissions by 2050 Scenario (NZE) opgesteld, om aan te geven wat er zou moeten gebeuren om in 2050 wereldwijd CO2-neutraal te zijn.

Het IEA heeft hierin ook richtlijnen opgenomen voor de benodigde investeringen in fossiele energie. Volgens het agentschap kan in de vraag naar energie worden voorzien zonder te investeren in nieuwe fossiele projecten, mits er voldoende wordt geïnvesteerd in hernieuwbare energie en efficiënt gebruik. Ook zou dit betekenen dat er voorlopig nog wel moet worden geïnvesteerd in het winnen van fossiele brandstof uit bestaande projecten.

Investeringen in hernieuwbare energie zullen wel omhoog moeten. Het IEA stelt in de World Energy Outlook 2022 dat er momenteel voor elke dollar die aan fossiel wordt uitgegeven, anderhalf naar hernieuwbare energie gaat. In het NZE-scenario zou tegen 2030 voor elke dollar die naar fossiel gaat, vijf naar hernieuwbaar moeten en nog eens vier naar efficiëntie van gebruik. Het IEA waarschuwt ook dat als investeringen in hernieuwbare energie niet voldoende versnellen dit opgevangen moet worden met investeringen in olie en gas, wat de klimaatdoelen in gevaar zou brengen.

Lock in vermijden
In de scenario’s van zowel TNO als de IEA zijn investeringen in fossiel op de korte termijn dus noodzakelijk. Tegelijkertijd benadrukken beide rapporten dat het belangrijk is geen investeringen te doen die nog ver in de toekomst tot nieuwe emissies gaan leiden.

De cruciale vraag rond investeringen in fossiel is dus of ze tot een zogeheten lock in-effect leiden: investeringen die vanwege hun levensduur resulteren in emissies op de lange termijn. Dit kan, zoals bij het aanboren van een nieuw gasveld, zijn omdat ze tot afhankelijkheid leiden voor onze energievoorziening. Of het kan zijn dat door de initiële investering het tegen de financiële belangen van de consument gaat om de investering vroegtijdig buiten gebruik te stellen, zoals bij de aankoop van een auto met benzinemotor.

Onderzoek zoals dat van TNO en de NVDE benadrukt het belang van die zogeheten lock in momenten. “2050 lijkt ver weg maar is dus eigenlijk al heel dichtbij”, zegt Van der Gaag. “Dit afbouwpad (van fossiel, red.) zou ook een rol moeten spelen in de keuzes om de klimaatdoelen voor 2030 te halen, bijvoorbeeld via duidelijke normering.”